Η γκάιντα στην Ελλάδα

 

Η παρουσία της γκάιντας εντός των γεωγραφικών ορίων της Ελλάδας

Εισαγωγή

Η γκαίντα είναι ένα μουσικό όργανο που ανήκει στην οικογένεια του άσκαυλου. Η αγγλική λέξη bagpipe κυριολεκτικά είναι συνώνημη με τη λέξη άσκαυλος (ασκός=bag, αυλός=pipe). Στην Ελλάδα συναντούνται δύο είδη άσκαυλων. Η γκάιντα και η τσαμπούνα. Τα ονόματα διαφοροποιούνται από περιοχή σε περιοχή.

Τα εθνικά σύνορα ποτέ δεν αποτέλεσαν όρια για τις παραδόσεις και τον πολιτισμό. Έτσι συναντάμε παρόμοιους αν όχι ίδιους ήχους και τραγούδια στις δύο πλευρές των συνόρων. Το μόνο που αλλάζει είναι η γλώσσα των στίχων σύμφωνα με την κυρίαρχη γλώσσα. Η μουσική όπως και πολλά άλλα πράγματα στα Βαλκάνια αποτελούν λόγω διαφωνίας. Δεν μπορεί να υπάρξει ιδιοκτησιακό καθεστός για μουσική που είναι τόσο παλιά. τα ίχνη της προέλευσης χάνονται στο παρελθόν. Ας το αφήσουμε λοιπόν έτσι. Για οποιαδήποτε εποικοδομιτικά σχόλια μπορείτε να επικοινωνήσετε στο info@gaida.gr.

Η ιστορία της γκάιντας στην Ελλάδα

Όπως τόσα άλλα μουσικά όργανα ο άσκαυλος ήρθε στην Ελλάδα από την Ασία μεταξύ 1ου και δεύτερου αιώνα μ.Χ.. (πηγή: Suetonius, Dionis Christostomos). Από τότε και μετά η παρουσία του άσκαυλού επιβεβαιώνεται από πολλές απεικονίσεις και γραπτές πηγές. Μέχρι σήμερα από τις αρχαιολογικές έρευνες δεν έχει επιβεβεωθεί η παρουσία του άσκαυλου πριν τον 1ο αιώνα μ.Χ. .

Ο άσκαυλος, με τη μορφή της γκάιντας, εμφανίζεται σε τοιχογραφίες στο μοναστήρι της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος και στο μοναστήρι Βαρλαάμ στα Μετέωρα (16 αιώνας). Στον ίδιο αιώνα (16ος αιώνας) ο Nicolas de Nicolay απεικονίζει στα χρονικά του μία απεικόνιση με το όνομα «Ένας Έλληνας χωρικός» ("A greek peasant"«) ο οποίος παίζει μία μορφή άσκαυλου.

Αυτές οι τρεις απεικονίσεις δεν είναι μόνο σημαντικές επειδή αποδεικνύουν τη παρουσία της γκάιντας στην Ελλάδα, αλλά δείχνουν επίσης ότι ο αυλός (γκαϊντανίτσα) και ο ισοκράτης (μπορί) είχαν κωνική απόληξη. Αυτού του είδους οι άσκαυλοι παίζονται σήμερα σε όλη την Ευρώπη, αλλά δεν συναντούνται πια στην Ελλάδα. 

undefined

Τμήμα της τειχογραφίας στο μοναστήρι Βαρλαάμ στα Μετέωρα (16ος αιώνας)

 

undefined

"A greek peasant" (Nicolay, 1567)

Ο άλλος τύπος άσκαυλου, η τσαμπούνα, αναφέρεται σε ένα ελληνικό χειρόγραφο του 11ου αιώνα και από τον Πέρση φιλόσοφο Avicenna (980-1037) Abu Ali Sina (πέρσικα ابوعلى سينا) ή Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā (στα Αραβικά و علي الحسين بن عبد الله بن سينا) τον ίδιο αιώνα. Βρίσκουμε την τσαμπούνα σε τειχογραφίες: Στο μοναστήρι του Αγίου Νικόλα κοντά στην Κακοπετριά στην Κύπρο (14ος αιώνας), το μοναστήρι του Αγίου Φανουρίου στο Βαλσαμόνερο, Ηρακλείου, Κρήρη (15ος αιώνας) και στο μοναστήρι του Καρακαλού στο Άγιο Όρος (18ος αιώνας). (Ανωγειανάκης, Φ. 1991)

 

Γεωγραφική κατανομή

Η Ελλάδα είναι μία χώρα που συνήθως δε συνδέεται μουσικά με τον άσκαυλο, αλλά στην πραγματικότητα οι άσκαυλοι έχουν μία μακρά ιστορία στην Βαλκανική χερσόνησο που πάει πίσω πολλούς αιώνες. Μία αρχαία παράδοση δεν πεθαίνει εύκολα, και οι ελληνικές άσκαυλοι συνεχίζουν να υπάρχουν με μία σχεδόν παράνομη προσωπικότητα (Dietrich, 2003). Ο διαπρεπής μουσικολόγος Wolf Dietrich εργάστηκε στην Ελλάδα από το 1972-2003. Κατά την διάρκDietrichεια αυτών των ετών ηχογράφησε στις περιοχές όπου η γκάιντα συνέχιζε να παίζεται. Εκείνη την εποχή ο άσκαυλος στην Ελλάδα πέθαινε. Όπως ανέφερε ο Dietrich: "Δεν υπάρχει καμία αναβίωση του άσκαυλου στην Ελλάδα όπως στις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες". Ευτυχώς μετά το 2000 αρκετοι νέοι αρχίσανε να μαθαίνουν να παίζουν γκάιντα και τσαμπούνα.

 

Στη Βόρεια Ελλάδα η γκάιντα παίζεται σε πολλές περιοχές. Η κάθε περιοχή έχει το δικό της ιδιαίτερο ηχόχρωμα, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά τραγουδια και θεματολογία στους στίχους.

 

Η περιοχή του Βόρειου Έβρου

 

Η περιοχή που είναι πιο γνωστή για την γκαίντα της είναι το γεωγραφικό διαμέρισμα της Θράκης, και ιδιαίτερα ο Βόρειος Έβρος όπου το όργανο επιβίωσε και κάποιοι γκαϊντατζήδες εκδόσανε τη δουλειά τους. Στο παρακάτω βίντεο ακούγεται ο Θεοδώσης Λογαρούδης από τους Ασβεστάδες.

 

                   
undefined

 

Στο παρακάτω βίντεο ακούγεται ο Πασχάλης Χριστίδης από το Διδυμότειχο.

 

 

Όπως ήδη αναφέρθηκε η γκάιντα σχεδόν πήγε να εξαφανιστεί. Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον για την γκάιντα έχει αυξηθεί. Το επόμενο βίντεο είναι από την τρίτη συνάντηση γκάιντας στο Διδυμότειχο το 2010.

 

Σύγκριση τεσσάρων γκαϊντανιτών σε Λα τονικότητα (ή Ρε με όλες τις τρύπες κλειστές). Η δύο πρώτες είναι Εβρίτικες γκαϊντανίτσες. Η τρίτη είναι «υβριδική» Βουλγαρική - Εβρίτικη κατασκευασμένη στην Ελλάδα. Η τέταρτη είναι Βουλγάρικη. Στη δεύτερη εικόνα  παρατηρούμε ότι οι Εβρίτικες γκαϊντανίτσες δεν έχουν κωνικό άνοιγμα όπως έχει η τέταρτη που είναι Βουλγάρικη.

undefined

   

undefined

 

 

 

 

 

Όλες οι γκαϊντανίτσες είναι από την προσωπική συλλογή του Αθανασίου Ουζούνη

 

Νομός Δράμας

 

Ταξιδεύοντας προς τα δυτικά συναντάμε τους γκαϊντατζίδες του γεωγραφικού διαμερίσματος της Μακεδονίας. Στα βόρεια του νομού Δράμας (Χωριά Βόλακας, Καλή Βρύση και Προσοτσάνι). Ο ήχος της γκάιντας αυτής της περιοχής είναι πιο οξύς από αυτές της Θράκης.

 

                   
undefined>

 

Νομός Σερρών

 

Ο νομός Σερρών στην Κεντρική Μακεδονία είναι γνωστός για τις γκάιντες της Αλιστράτης και της Αγριανής.

 

                   
undefined

 

Νομός Ημαθίας και Πιερίας

 

Ακόμα πιο δυτικά συναντάμε την γκάιντα των Πιερίων. Τα χωριά στα οποία παίζεται ακόμα η γκάιντα είναι το Ελατοχώρι, το καταφύγιο, το Δάσκιο και τα Ριζόματα. Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε και κάποιες εμφανίσεις στην περιοχή της Θεσσαλίας. Το βίντεο που ακολουθεί είναι από το Ελατοχώρι..

 

                   
undefined

 

Ακολουθεί ο Γιάννης Σβαρνογιάννης από το Δάσκιο.

 

 

Νομός Πέλλας - γεωγραφικό διαμέρισμα Κεντρικής Μακεδονίας

 

Στο νομό Πέλλας η γκάιντα εμφανίζετε σποραδικά, αν και ήταν αρκετά συνηθισμένη στο παρελθόν. Εδώ η γκαίντα αντικαταστάθηκε από τα χάλκινα στις αρχές του 20ου αιώνα. Στο τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου ο γαλλικός στρατός άφησε πίσω φεύγοντας τα όργανα αυτά. Ο μουσικολόγος Dietrich ηχογράφησε τον Μποτσβάρη Νικόλαο από την Αριδαία πριν το 2000. Σήμερα μόνο ο Δϊσκος Αναστάσιος από την Ξίφιανη συνεχίζει αυτήν την παράδοση.

Η μελωδία που ακούγεται στο βίντεο είναι γνωστό σε όλη την γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας, χορεύεται za ramo (από τους όμους) από πολλές κοινώτητες αδιακρίτος της γλώσσας που μιλάει σε και τις δύο πλευρές των συνόρων. Από το CD "Μακεδονικές Μουσικές Ρϊζες" σε παραγωγή Δημήτρη Ιωάννου και τους «Ακρίτες Αλμωπίας» με τον Αναστάσιο Δίσκο (γκάιντα, καβάλι, φλογέρα), Ελευθερία Ιωάννου (ταμπουρά), Νίκος Λαγούδης (ταμπουρά), Δημήτρης Ιψάννου (νταούλι, τουμπελέκι.

                   
undefined

 

Γεωγραφικό διαμέρισμα Ηπείρου

 

Δυστυχώς για την Ήπειρο δεν υπάρχει καμία πληροφορία που να αφορά τις γκάιντες. Η γκάιντα χάθηκε στην περιοχή στις αρχές του 19ου αιώνα, καθώς το

κλαρίνο αντικατέστησε τη γκάιντα. Η παρουσία της γκάιντας στην Αλβανία όμως, όπου υπάρχουν όμοιες μουσικές με την Ήπειρο, δελιχνει ότι σε κάποια

χρονική στιγμή στο παρελθόν η γκάιντα παιζόταν και στην Ήπειρο. Δυστυχώς για την ώρα δεν υπάρχει καμία άλλη πληροφορία. Το βίντεο που ακολουθεί είναι

από Αλβανό γκαϊντατζή. Όπως αναφέρθηκε και παραπανω οι ομοιότητες στη μουσική μεταξύ των δύο περιοχών μας κάνει να πιστεύουμε ότι η γκάιντα στην

Ήπειρο είχε τον ίδιο ήχο, αλλά αυτό είναι μόνο μία εικασία. Πάντως αξίζει τον κόπο να ακούσουμε έναν τελείως διαφορετικό τρόπο παιξίματος της γκάιντας.

 

                   
undefined

 

Νησιά του Αιγαίου

 

Ο άσκαυλος που παίζεται στην Νότια Ελλάδα, κυρίως στα νήσια του Αιγαίου, είναι η τσαμπούνα. Η τσαμπούνα έχει δύο καλάμια που παράγουν τον ήχο. Δεν υπάρχει ισοκράτης. Στο βίντεο που ακολουθεί ο Θεολόγος Γρύλλης από την Πάτμο σε μία παλιά καταγραφή από τη δεκαετία του 80. Ο παρουσιαστής αναφέρει οτι είναι ένας από τους τελευταίους. Ευτυχώς η τσαμπούνα σώθηκε όπως μπορούμε να  δούμε στο δεύτερο βίντεο το οποίο είναι από την 7η συνάντηση τσαμπούνας και στο τρίτο βιντεο στο οποίο ακούμε έναν αυτοσχεδιασμό με διαφορετικά τραγούδια από την περιοχή του Αιγαίου από το σχήμα Daulute.

 

                   
undefined

 

 

Κρήτη

 

Στην Κρήτη ο άσκαυλος είναι γνωστός ως ασκομαντούρα. Μία οπτική διαφορά είναι ότι οι τρίχες του δέρματος είναι συνήθως προς τα έξω.Ο ήχπς παράγεται από δύο καλαμένια ζαμπούνια. Στην πραγματικότητα το δεύτερο ζαμπούνι κρατλαει το ίσο. Στηο βίντεο που ακολουθεί ο Γιώργος Μανωλίος παίζει ένα παραδοσιακό Κρητικό τραγούδι.

                   
undefined

 

Περιοχή του Πόντου

 

Στην Ελλάδα συναντάμε και το ποντιακό τουλούμι ή και αγγείο το οποίο ήρθε στην Ελλάδα μετά  το 1923 από την περιοχή του Ποντου. Συναντιέται σε όλη την Ελλάδα.

 

Η γκάιντα στην σύγχρονη Ελληνική μουσική

 

Η ελληνική γκάιντα και οι άλλοι τύποι του άσκαυλου παραλίγο να εξαφανιστούν. Το 1971 ο Διονύσης Σαββόπουλος κυκλοφόρησε τον 3ο του δίσκο «Μπάλλος». Η παραδοσιακή μουσική δεν ήταν πολύ δημοφιλής στους νέους της εποχής. Ο Σαββόπουλος

 

The greek gaida, and the other types of askaulos almost vanished to be lost forever. 1971 Dionisos Savvopoulos published his 3rd record called Ballos "Μπάλλος". Folk music was not very popular at the time among young people. Savvopolos δεσμεύτηκε να αποδείξει ότι η παραδοσιακή μουσική είναι «πρώτης κλάσεως μουσική με υψηλή ποιητική αξία και ότι προέρχεται από τα βάθοι τις ελληνικής ψυχής» (Pissalidis, 1994). Το πρώτο τραγούδι είναι ένα 16 λεπτο τραγούδι βαλκανικού ροκ. Ο Θεόδωρος Κεκές  από το χωριό Κυανή του Βόρειου Έβρου, που εκείνη την εποχή ζούσε στην  Αθήνα, παίζει γκάιντα σε ένα κομμάτι του τραγουδιού. ταν η πρώτη φορά που η γκάιντα συναντήθηκε με το ηλεκτρικό μπάσο και τα ντραμς, Το Ελληνικό παραδοσιακό ροκ είχε γεννηθεί. Το μέρος της γκάιντας είναι μεταξύ  του 3:57 και 5:52.

 

Το αυξανόμενο ενδιαφέρον για την γκάιντα έσωσε το όργανο και τα παλιά τραγούδια από την εξαφάνιση στην Ελλάδα. Η γκάιντα έπαψε να είναι αποκλειστικά ένα παραδοσιακό όργανο. Νέα μουσική γράφετε για την γκάιντα. Παραθέτουμε δύο τραγούδια και δύο διασκεβές. Το πρώτο είναι «η Τίγρης» των Χαΐνηδων. Τραγουδάει ο Ψαραντώνης, στην γκάιντα ο Λευτέρης Γρηγορίου.

 

 

 "Μιλώ για σένα" από τον Θανάση Παπακωνσταντίνου. Στην γκάιντα Ο Γιώργος Μακρής από την Αλιστράτη Σερρών.

 

 

Το "Καταναλώστε" του πανκ συγκροτήματος Βανβαλούπ διασκευασμένο από το μουσικό σχήμα Θραξ Πανκς.

 

 

Το ΚΚΚ των Ramones και το Enola Gay των OMD από το μουσικό σχήμα Tot Kamoupa.

 

 

Και ένα τελικό βίντεο από την Σαμοθράκη με τη σύμπραξη της ομάδας κρόυσης «Κρόυση» με εμένα (Αθανάσιος Ουζούνης) στην γκάιντα και τον Γίωργο Σταυρίδη στα φωνητικά.

 

 

Η γκάιντα, η ασκομαντούρα, το τουλούμι, η τσαμπούνα ή ότι άλλο θέλετε να το ονομάσετε έχει επιστρέψει.

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Ανωγειανάκης, Φ. (1991). Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα. Μέλισσα, Αθήνα. ISBN: 960-204-005-X

Πισσαλίδης, Γ. (1994). Born in Salonica. Folk Roots, ιssue 150 December, Athens.

Dietrich, W.(2003). Bagpipes of Greece. CD

 

Αναφορές Εικόνων

Nikolay, N. (1567). Les quatre premiers livres des Navigations et pérégrinations orientales. Lyons 1567.